Mabet, Zal Paşa Caddesi ile Kızıl Değirmen Sokağının birleştiği yerde ve sokağın sağ köşesindedir. Mescid'in karşısında 978 (1571) tarihli Sokullu Mehmed Paşa Çeşmesi, bunun arkasında Afife Hatun Tekkesi, kuzey tarafında Cafer Paşa Medresesi ve Halvetiye Dergâhı, doğu tarafında ve Feshane Caddesi üzerinde Vusûlf Efendi ve eşi Hubbi Hatun Türbeleri ile Molla Çelebi Tekkesi bulunmaktadır. Hadika Yazarı diyor ki:

"Banisi kiremitçi Süleyman Çelebi'dir ki kendi dahi orada medfundur. Vakfiyesi 938 (1531) tarihlidir. Minberini Feyzullah Nafiz Efendinin eşi Hace Fâtıma Hanım koymuştur.

Nafiz Efendi 141 seferinde (Eylül 1728) Bursa'da vefat eden Sultan İmamı Şeyhülislam Mehmed Efendinin oğlu olup.... Rumeli kadıaskeri iken 181 C. evvelisinin 26. günü (20 Ekim 1767) vefat edip Eyüp'de Küçük Emir Efendi Hazretlerinin karşı tarafında medfundur.

Mescidin yanında bulunan mekteb Sekban-Paşı Ramazan Ağa'nın hayrıdır ki kendi dahi orada medfundur."

Mabedin duvarları iki sıra tuğla hatıllı olarak muntazam kesme taştan yapılmıştır. Çatısı ahşaptır. Sağ tarafındaki polig-onal minaresi ince kırmızı tuğladan yapıldığından, mescid "Kızıl Mescid" adını almıştır. Minberi ahşaptır. İçi Sümerbank çinileri ile kaplanmıştır. Alt üst pencerelidir. Kitabesi yoktur. Avlusundaki taş tekneyi, Yusuf Dâniş Bey 25 1282 (Kasım 1865) tarihinde yaptırmıştır.

Kıble tarafındaki Ramazan Ağa mektebi fevkani olup kitabesine göre 971 (1563) tarihinde ve mabetten 33 sene sonra Süleyman Çelebi'nin türbesi üzerine yapılmıştır.

Türbenin klasik topuzlu demir şebekeli yedi penceresi vardır. İçinde altı kabir bulunmaktadır. İkisi hariç diğerlerinin şahideleri yoktur.

Mabedin haziresinde 1161 (1748) tarihinde vefat eden Defterdar-ı şıkk-i sâni Süleyman Efendinin şahidesi vardır.

Nafiz Efendinin muhteşem sarıklı lahdi bugün de mevcut olup Beybaba Sokağı üzerindedir. Yapılan aramada Fatma Hanımın kabri bulunamamıştır.

Haziredeki diğer taşlar şunlardır:

1159 (1746) Tatar-Zâde İbrahim kulu.

1206 (1791) Sabıka Sadr-ı Rum Mustafa şir Efendinin torunu Emine Hanım'ın validesi Habibe Kadın.

1217 (1802) Debbağlar Kethüdası İzmiri Siyahi Mehmed

Ağa.

1234 (1818) Debbağlar Kethüdası İzmiri Siyahi Mehmed Ağa'nın eşi Ayşe Hatun

1263 (1847) Morali Hüseyin Efendinin oğlu Derviş Mehmed Emin Efendi. '

Gömülü, Şah Mektebi'nin baş halifesi Hafız Ömer Efendi.

Kaynak: (Gezi Notu) (Hadika 1/278) (Si. Osm. 3/80 Süleyman Efendi) (T.Öz, İst. Camileri 1/91)

Derzi Şeyh Ali Efendi Tekkesi adı ile de anılır. Bugün mevcut olmayan mabet, Eyüp Otakçılar'da, Fethi Çelebi Mahallesi'nde ve aynı ismi taşıyan cadde ile Mehmed Bey Mescidi Sokağının çevrelediği bir adayı işgal ediyordu. Haliç Köprüsü çevre yolu, mescid arsası üzerinden geçtiğinden 1974 tarihinde tamamen ortadan kalkmıştır.

Hadika Yazarı Ayvansarayî Hafız Hüseyin Efendi diyor ki: "Banisi Otakçıbaşı Hüseyin Ağa'nın kardeşidir. Otakcıbaşı-nın mescidi dahi bu civardadır. Mehmed Bey, mescidinin mihrabı önünde medfundur. Mahallesi vardır.

Kaşgâri Tekkesi Cami'i de denir. Eyüp'ten, Piyer Loti Kah-vesi'ne giden İdris Köşkü Caddesi ile Hüsam Efendi Sokağı arasında olup her iki yola açılan avlu kapıları vardır. İdris Köşkü Caddesi tarafındaki kapı civarında, sol tarafta ve set üzerinde Türk Musikisi'nin ünlü üstadı Zekâi Dede Efendi ve ailesinin kabirleri vardır. Buradan biraz aşağıda ise büyük insan Mareşal Fevzi Çakmak ve aile-sinin haziresi bulunmaktadır.

Hadikat'ül Cevami'de şu bilgi vardır:

"Banisi kibar hacegândan ve Devlet-i Aliyye'den olup Tersane Emaneti ve sair hizmetlerde kullanılarak büyük Ruzna-mecilikten ayrıldıktan sonra vefat eden Yekçeşm el hac Murtaza Efendidir. Nakşibendiye tarikatinden Kaşgâri Şeyh Abdullah Efendi evvelce Eyüp'e gelip oturur iken La'li-Zâde Seyyid Abdül-Bâki Efendi bina ve ihya buyurdukları Kalenderhâne'ye şeyh yapmışlar idi. Kalenderhhane şeyhliği bekarlara meşruta olduğundan ve Şeyh Abdul-lah Efendi evlenmek istediğinden tekkenin şeyhliğini terk eylemiş iken Murteza Efendi rüyada memuren bu cami'i şerifi ve etrafına latif hücreler yaptırıp ve Nakşibendiye'ye şart eyledikde Şeyh Abdullah Efendi ibtida bu tekkeye şeyh olmuştur.

Mescid, Düğmeciler Caddesi üzerinde, Bıçakçı Eyüp Sokağı karşısında ve Ahmet Dede Sokağının sol köşesinden biraz ileridedir. Mescidin arsası ve haziresi mevcuttur. Şeylere meşruta ahşap tek katlı harap bina 1982 senesinde yıktırılmıştır. Hadika Yazarı diyor ki:

"Kırkık Hamam civarındaki Musa Çavuş Mescidi'nin banisinin kabri belli değildir. Sa'diyye tarikatinden Eş-şeyh El-hac Mustafa Efendinin ki, Kirpâsi şöhretiyle maruf ve Hoca Neş'et Efendinin akrabasından ve yoksulluğun ızdırabına katlanan bir zat olup Sultan III. Selim devrinden 1234 (1818) senesine gelinceye kadar Sa'diyye âyinini mescidde cumartesi günleri icra edip aynı senenin C. ahi-resinin 8. Cumartesi günü vefat ettikte Dökmeciler Camii mezarlığına defn olundu (4 Nisan 1819)

Kendinden sonra hülafâsından sıvacı şeyh Sadık dahi mescidde biraz zaman zikr ve tevhid edip o dahi çok fukara olduğundan, 1237 tarihi zilhiccesinde (Ağustos 1822) vefat etmekle mescid muattal ve harap kalmıştır.

Edirnekapı dışında, Fethi Çelebi Caddesi ile Otakcıbaşı Sokağının birleştiği yerde ve sokağın sol köşesindedir. Eskiden Eminönü-Edirnekapı-Eyüp yolunu takip eden otobüsler bu cami'in önünden geçerlerdi. 1974'de çevre yolunun yapımı ile kör bir sokakta kalmıştır. Hadikat'ül-Cevâmi'de şu bilgi vardır: "Banisi Mustafa Paşa, 3. sadaretinde Midilli'ye sürülmüş ve orada kati olunmuştur. Orada medfundur. Vefat tarihi 1178

(1765)dir.

Şadırvan ve etrafında hücreler ve matbah ve sair levazım zaviye ile şeyhlere meşrut hanesi dahi vardır. Vakıfın müderrisinden bir oğlu örf destarlı olarak orada medfundur ki babası ile bir ayda vefat etmiştir.

İstanbul'da Havuzlu Cami denmekle ma'ruf mescidi yaptıran Lala Hüseyin Paşa bu zaviyenin bitişiğinde bulunan çeşmenin yanında medfundur.

Bu çeşme ve yanında, köşede bulunan sebil İstanbul'da Halıcılar Köşkü'nde mescid sahibi Molla Şeref Efendi'nindir.

Süleyman Subaşı Mescidi, Münzevi Mescidi ve Karcı Süleyman Mescidi adları ile de bilinir. Eyüp, Nişancalar'da ve Süleyman Subaşı Türbesi Sokağı ile Münzevi Caddesinin birleştiği yerde ve sokağın sağ köşesindedir. Hadika Yazarı diyor ki:

"Banisi Müzevvir Süleyman Sûbaşı'dır. Kendi dahi civarında medfundür. Ve ekseriya mescitlerin avlusunda olan oturuk tahtası tabir olunan ayak tahtası ilk defa bu mescidin banisinin icadıdır. Mahallesi vardır."

Mabet, Mimar Sinan yapısı olup duvarları taş, çatısı ahşaptır. Sağdaki minaresi küçüktür. İki sokağın birleştiği yerde banisinin şahidesi bulunmaktadır.

Nişancı Mustafa Paşa Cami'i de denir. Eyüp-Nişanca Caddesi ile Nimet Sokağının birleştiği köşede ve altı yolun açıldığı bir meydanın yanındadır. Kıble tarafında meşhur Şeyh Murad Efendi tekkesi camii ve türbesi, onun karşısında ise Otakcılar Hamamı bulunuyordu. Camiin bitişiğinde de Rami Mehmed Paşa Mektebi ile Sultan II. Mahmud'un bir çeşmesi vardır.

Hadika Yazarı diyor ki:

"Banisi Nişâni Mustafa Paşa ibn-i Celalüddin Tosyalı'dır. Kabri dahi ordadır. Mezar taşında bulunan vefatı budur: İlâhi rahmet eyle Mustafa'ya 975 (1567)

Kardeşi Salih Efendi ile Nişancılar denmekle meşhur idiler.

Cami civarında bulunan mekteb ve çeşme, Sultan IV. Mustafa saltanatının sonlarında yani 1115 (1703) senesinde Vezir-i a'zam bulunan Râmİ Mehmed Paşa'nın binasıdır. Paşa'nın Eyüb civarında ismine mensub çiftliği dahi vardır.

Fethi Çelebi veya Gazanfer Ağa Cami'i adı ile de bilinir. Mabet, Fethi Çelebi Mahallesi'nde, Otakalar Semti'nde, Fethi Çelebi Caddesi ile Kirimi Çeşmesi Sokağının birleştiği yerde ve sokağın sağ köşesindedir. Hadika Yazan diyor ki;

"Banisi Fethi Çelebi denmekle maruf Fethullah Efendidir. Kendisi daha burada medfundur. Civarındaki mescidin sahibi Mehmed Bey bunların amcasıdır. Babası Hüseyin Ağa'nın mescidi dahi yazılmıştır.

Hirâmi Ahmet Paşa Mescidi ve Şeyh Cemalüddin Uşşâki Tekkesi isimleri ile de anılır. Eğrikapı dışında, Savaklar Caddesi ile Cebecibaşı Caddesinin birleştiği yerdedir. Bugün, Fatih Çelebi Mahallesi adıyla anılan bu semtin, Hadika Yazarı'nın belirttiğine göre, Kırkçeşme Suları'nın taksim yeri olan Savak'tan dolayı Savak Mahallesi ve Cebecibaşı Ağaları'ndan birinin burada ilk defa olarak bir ev yaptırmış olmasından dolayı da Cebeci Mahallesi adıyla anıldığını öğrenmekteyiz. Savaklar Cami'inin yan yolu, Cebecibaşı Caddesi adını taşımaktadır. Bu Cadde ile Savaklar Caddesi arasında büyük Karay Yahudi maşatlığı bulunuyordu. Bir terkoz çeşmesinin yanında meşatlık taşlarından bir kaçını görmek mümkündür.

Hoca Sadeddin Efendi Mescidi adı ile de anılır. Mescid, İzzet Mehmed Paşa Tekkesi civarında, Vezir Tekkesi caddesi ile Yusuf Efendi Çiftliği Sokağını birbirine bağlıyan Şövenci Sokağı başında bulunuyordu. Bugün mevcut değildir. 1819 tarihli Kauffer'in Costantinople haritasında Selviler Camii adı ile yeri ve şekli gösterilmiştir. Bugün arsası bir hurdacının işgalindedir. Arazi meyilli olduğundan Yusuf Efendi Çiftliği Sokağı tarafına bir istinat duvarı yapılmıştır. Yokuşun sol başında Saka Baha'nın açık türbesi mevcuttur. Hadikat'ül-Cevami'de şu kısa bilgi vardır: